Menu

Na marginesie historii

historia i współczesność

Trebusze, czyli początki artylerii.

nmh1

Wiele stuleci przed wynalezieniem prochu i zastosowaniem armat, ogromne machiny miotające ciężkie pociski kamienne kruszyły mury starożytnych i średniowiecznych zamków oraz warowni. Artyleria ery przedprochowej stała na wysokim poziomie technicznym i organizacyjnym. Bez jej udziału nie toczyła się żadna ówczesna wojna, a bez machin miotających niemożliwe było zdobycie jakiejkolwiek umocnionej twierdzy.

 trebuchet112

Jednym z najskuteczniejszych rodzajów ówczesnych machin wchodzących w skład artylerii, były machiny barobalistyczne. Były to urządzenia wyrzucające pocisk za pomocą dźwigni dwustronnej, przy czym zmagazynowanie energii następowało przez podnie­sienie na pewną wysokość ciężaru przymocowanego do krótsze­go ramienia tej dźwigni. Maszyny te działały na zasadzie dźwigni z przeciwwagą wykorzystując do wyrzucenia pocisku siłę ciężkości przeciwciężaru.

 trebuchet19

Istotnym szczegółem konstrukcji i działa­nia tych urządzeń był uchwyt, w którym znajdował się pocisk. Była to umieszczona na dłuż­szym końcu dźwigni pętla rzemienna (proca) przedłużająca w chwili wyrzutu ramię dźwigni i zwiększająca przez to donośność machiny. Proca ta była jednym końcem przymocowana na stałe do końca dźwigni, a koniec drugi, zaopatrzony w kółko, zaczepiony był o hak tak wygięty, że w chwili gdy ramię dźwigni znalazło się w pozycji zbliżonej do pionu, kółko spadało z haka uwalniając tym samym pocisk umiesz­czony w procy. Mniejsze lub większe wygięcie haka dawało mniej­szą lub większą donośność machiny.

 trebuchet18

Bronią barobalistyczną była frondibola, czyli trebusz. W zbiorze arabskich kronik Raszida ad-Dina znajduje się in­formacja, że miotane przez trebusze kule kamienne, które pod­nosić musiało czterech silnych mężczyzn, osiągały odległość pół­tora strzału z łuku, czyli kamień o wadze około 30-50 kg mógł być miotany na odległość około 150-200 metrów.

Frondibola zbudowana była na zasadzie dźwigni o sztywnym ramieniu zakończonym rodzajem procy. Belka drewniana przymocowana na obrotowym czopie do odpowiedniego rusztowania (zaopatrzonego nieraz w koła do prze­wozu całego urządzenia), była na krótszym końcu silnie obciążona. Na dłuższym końcu znajdowała się pętla skórzana, w której umieszczano pocisk. Na sku­tek obciążenia krótszego końca belki, koniec dłuższy sterczał w górę. Ściągano go w dół za pomocą zaczepionej liny nawijanej na kołowrót. Gdy cała belka została w ten sposób przechylona krót­szym, obciążonym ramieniem do góry, zakładano pocisk, a na­stępnie gwałtownie zwalniano napiętą linę. Dłuższe ramię belki zataczało łuk wyrzucając pocisk.

 trebuchet17

Najprostszym rodzajem trebusza była machina ze stałą przeciwwagą, nazywana trabocco, trabutium, trebuchet, terier, petraria lub bleide. Machina miała podwieszony do krótszego ramienia dźwigni przeciwciężar, który działał siłą swej ciężkości. Przeciwciężarem tym mogła być skrzynia wypełniona kamieniami, piaskiem, ołowiem lub innym ciężarem. Machina ta składała się z mocnej podstawy, z której wznosiły się ku górze, zamocowane na czopach, dwa słupy nośne. Słupy te były wzmacniane zastrzałami i podpieraczami, aby nie rozsuwały się podczas pracy całego urządzenia. W górnej czę­ści słupów nośnych znajdował się otwór dla potężnej poziomej osi z głowicami, na której obracały się zależnie od siebie, oba ramio­na dwuramiennej dźwigni. Dźwignia ta miała postać masywnego drąga zwężającego się ku górze, sporządzonego z jednego lub dwóch kawałków drzewa. Krótsze ramię dźwigni wyposażone było w przeciwciężar (przeciwwagę). Dłuższe ramię było zaopatrzone w dwa uchwyty: napinający (metalowy) i zaczepowy (zrobiony ze sznura). W niewielkiej odległości od końca tegoż ramienia przy­mocowany był jeden koniec dużej pętli, drugi natomiast koniec pętli - zakończony pierścieniem - nakładano na lekko zakrzywiony haczyk. Haczyk ten był przedłużeniem ramienia rzutowego. Dźwi­gnia posiadała, dzięki przeciwwadze, tendencje do naturalnego położenia pionowo ku górze.

 trebuchet21

Machinę napinano przy pomocy sznura nawijanego na znajdujący się u dołu kołowrotek. Aby podnieść przeciwciężar na odpowiednią wysokość, używano korby ręcznej lub koła deptako­wego. Ściągnięte pochyło w dół długie ramię rzutowe unierucha­miano przed wystrzałem za pomocą zapadki, znajdującej się u podstawy machiny. Następnie zwalniano z napięcia sznur napinają­cy. Duża pętla, do której wkładano kulę kamienną, spoczywała wyciągnięta wraz z pociskiem w podłużnym korycie wmontowany w podstawę między dwoma belkami nośnymi machiny. Po wybiciu zapadki za pomocą młota zwalniano krótsze ramię dźwigni. Ramię to pod wpływem swego ciężaru opadało, a ramię dłuższe (rzutowe) podnosiło się gwałtownie do góry i pociągało za sobą pętlę - po­czątkowo po wydrążeniu ku tyłowi, a następnie łukiem zakreślo­nym w powietrzu. W momencie uderzenia przeciwciężaru w zie­mię, pierścień pętli wyślizgując się po zagiętym zaczepie, powo­dował zwolnienie tej pętli. W tym momencie kula kamienna wyla­tywała lecąc po krzywej do celu ruchem bezwładnym.

 trebuchet14

Urządzeniem bardziej zaawansowanym technicznie był trebusz z ruchomą przeciwwagą nazywany również blidą lub biffą.  Tutaj energii potrzebnej do wystrzelenia pocisków dostarczał przeciwciężar ruchomy. Był on ruchomy zarówno siłą swego ciężaru jak i poprzez swój ruch zamachowy. Biffa była ulepszoną wersją trabutium. Ulepsze­nie polegało na wypchnięciu przeciwciężaru ze swojej naturalnej pozycji za pomocą wspornika w postaci mocnej belki, utrzymującej się w lekkim skosie. Belka ta jednym swoim końcem była przymo­cowana na stałe do narożnika skrzyni przeciwciężaru, drugim opie­rała się o odpowiednie wycięcie zrobione na dłuższym ramieniu (rzutowym). To urządzenie w postaci belki - wspornika służyło do regulowania położenia skrzynki przeciwciężaru. W ten sposób de­cydowano, w zależności od położenia skrzynki, o sile wyrzutu ma­chiny. Jeżeli belka na której zwisała skrzynka przeciwciężaru była dłuższa, a co za tym idzie, i dłuższy był wspornik, tym silniejszy był ruch zamachowy przeciwciężaru i tym gwałtowniej wyprosto­wywało się dłuższe ramię (rzutowe) machiny. W ten sposób więk­sza była siła i zasięg działania machiny.

 trebuchet13

Pierwszy trebusz został prawdopodobnie skonstruowany w Chinach pomiędzy V i III wiekiem p.n.e. Stamtąd przebył daleką drogę i w VI wieku n.e. dotarł nad Morze Śródziemne. Zanim jednak wielkie trebusze dotarły z Chin do Europy, znane były Mongołom i Arabom. Ich armie wykorzystywały je podczas zdobywania warowni i miast na Wschodzie. To właśnie dzięki Arabom wiedza o konstruowaniu i użyciu trebuszy wyszła poza Orient. Z czasem, trebusz wyparł inne formy artylerii i przetrwał aż do pojawienia się prochu.

 trebuchet10

Najskuteczniejszym z nich i najbardziej zaawansowanym technicznie był trebusz z ruchomą przeciwwagą. Jego najwcześniejsza istniejąca do dziś ilustracja pochodzi z  instrukcji wojskowej Tabsirah fi al-hurub napisanej dla Saladyna około 1187 r. przez Murdi ibn Ali ibn Murdi al-Tarsusi. Na podstawie tejże instrukcji historycy doszli do wniosku, że trebusz z ruchomą przeciwwagą został skonstruowany i po raz pierwszy użyty w drugiej połowie XII wieku. Wiemy jednak ponad wszelką wątpliwość, że pierwsze próby z machinami działającymi na tej samej zasadzie, co trebusz z ruchomą przeciwwagą, trwały już od końca XI wieku. Część badaczy uważa, że trebusz z ruchomą przeciwwagą znany był już w VIII/IX wieku. Brak jednak na to dowodów. Materiały, które posiadamy wskazują iż ten rodzaj machin miotających został na szerszą skalę zastosowany w armiach arabskich i bizantyjskich dopiero w XI i XII wieku. Informacje na temat trebusza z ruchomą przeciwwagą pochodzą z różnych źródeł. Nie sposób ustalić kiedy i gdzie machina po raz pierwszy została użyta w walce. Trzeba pamiętać, że przekazywanie technologii w zachodnim regionie Azji i świecie śródziemnomorskim było skomplikowane i odbywało się w różnych kierunkach.

 trebuchet7

Technika oblężnicza i artyleria najlepiej rozwinięta była w Bizancjum i świecie arabskim. Kraje basenu Morza Śródziemnego, Środkowy Wschód, Iran i Indie dość wcześnie otworzyły się na chińskie technologie, które często wyprzedzały świat greko-romański. Islam z kolei był najbardziej otwarty na nowinki technologiczne w dziedzinie wojskowości. To Arabowie najwięcej i najefektywniej czerpali z doświadczeń chińskich i mongolskich. Arabowie opierali się na technikach oblężniczych podbitych ludów, głównie Syryjczyków, Bizantyjczyków, Irańczyków i Turków. Europa Zachodnia poznała trebusze dopiero pod koniec XII wieku i dopiero w następnym stuleciu osiągnęła w tym względzie poziom militarny muzułmańskiego Wschodu.

Trzeba też pamiętać, że wyrafinowaną sztukę oblężniczą posiadali Mongołowie. Nauczyli się jej od Chińczyków z północy. Tyle, że Chińczycy konstrukcję trebuszy z ruchomą przeciwwagą poznali prawdopodobnie od muzułmańskich inżynierów pracujących dla Mongołów. Wiele wskazuje na to, iż to właśnie Arabowie jako pierwsi skonstruowali i użyli wielkich trebuszy z ruchomą przeciwwagą.

 trebuchet6

Najważniejszym dziełem dotyczącym technicznych aspektów trebuszy pozostaje do dziś traktat Kitab aniq fi almanajaniq (An Elegant Book on Trebuchets) napisany w 1462 r. przez Yusufa ibn Urunbugha al-Zaradkash. Księga ta jest bogato ilustrowanym arabskim rękopisem zawierającym bezcenne informacje o budowie i działaniu trebuszy.

Przykładów na użycie tej broni można podać bardzo wiele. Podczas oblężenia Tyru w 1124 r. Krzyżowcy posiadali wielkie trebusze z ruchomą przeciwwagą, które wydatnie przyczyniły się do zdobycia miasta. W 1125 r. taką bronią posługiwali się Arabowie szturmujący Azaz. W 1138 r. armia cesarza bizantyjskiego Jana II Komnenosa użyła trebuszy z ruchomą przeciwwagą oblegając Shayzar. W 1157 r. za pomocą trebuszy z ruchomą przeciwwagą bombardowano Bagdad, a w 1174 r. Aleksandrię. Prawdopodobnie po raz pierwszy w Europie trebusz z ruchomą przeciwwagą został użyty podczas oblężenia Castelnuovo Bocca d'Adda w północnych Włoszech w 1199 r.

 trebuchet15

Na szeroką skalę w działaniach wojennych trebusze wykorzystywał Saladyn. W 1176 r. armia Saladyna użyła trebuszy podczas oblężenia Masyaf, a w 1183 r. podczas zdobywania Amid. Wojska Saladyna używały trebuszy z ruchomą przeciwwagą podczas oblężenia Keraku w 1184 r., Jerozolimy w 1187 r. i w trakcie oblężenia Tyru w latach 1187-1188. Kulminacyjnym punktem jeśli chodzi o zastosowanie trebuszy z ruchomą przeciwwagą było oblężenie Akki w latach 1189-1191.

 trebuchet4

 

trebuchet3

Fotografie - domena publiczna

© Na marginesie historii
Blox.pl najciekawsze blogi w sieci